शिक्षक पात्रता परीक्षा २०२६ सराव प्रश्नपत्रिका MH TET EXAM QUESTION PAPER

 शिक्षक पात्रता परीक्षा २०२६ सराव प्रश्नपत्रिका 

MH TET EXAM QUESTION PAPER

महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषद, पुणे यांच्यामार्फत दरवर्षी MH-TET (Maharashtra Teacher Eligibility Test) आयोजित केली जाते. ही परीक्षा केवळ एक पात्रता परीक्षा नसून, शिक्षक भरती प्रक्रियेत (Pavitra Portal) प्रवेश मिळवण्यासाठीचे तुमचे पहिले पाऊल आहे.
१. MH-TET परीक्षा नक्की काय आहे?
शिक्षण हक्क कायदा (RTE Act 2009) नुसार, पहिली ते आठवीच्या वर्गांसाठी शिक्षक म्हणून नियुक्त होण्यासाठी 'शिक्षक पात्रता परीक्षा' उत्तीर्ण होणे अनिवार्य आहे. ही परीक्षा दोन स्तरांवर घेतली जाते:

पेपर १: इयत्ता १ ली ते ५ वी (प्राथमिक स्तर) साठी.
पेपर २: इयत्ता ६ वी ते ८ वी (उच्च प्राथमिक स्तर) साठी.

---

२. पात्रता निकष (Eligibility Criteria)
परीक्षेला बसण्यापूर्वी तुम्ही पात्र आहात का हे तपासून घेणे आवश्यक आहे:
पेपर १ साठी (वर्ग १ ते ५):
उच्च माध्यमिक (१२ वी) परीक्षेत किमान ५०% गुण.
डी.टी.एड. (D.T.Ed) किंवा डी.एल.एड. (D.El.Ed) पदविका पूर्ण किंवा अंतिम वर्षात.
पेपर २ साठी (वर्ग ६ ते ८):
पदवी (Graduation) पूर्ण.
डी.टी.एड. किंवा बी.एड. (B.Ed) पदवी पूर्ण किंवा अंतिम वर्षात.

---

३. परीक्षेचे स्वरूप आणि गुण विभागणी (Exam Pattern)
दोन्ही पेपर प्रत्येकी १५० गुणांचे असतात आणि त्यासाठी १५० मिनिटांचा (अडीच तास) वेळ मिळतो. विशेष म्हणजे या परीक्षेत नकारात्मक गुण (Negative Marking) नसतात.
पेपर १ (प्राथमिक स्तर) स्वरूप:

विषय	प्रश्न संख्या	गुण
बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र	३०	३०
भाषा १ (मराठी/इंग्रजी इ.)	३०	३०
भाषा २ (इंग्रजी/मराठी इ.)	३०	३०
गणित	३०	३०
परिसर अभ्यास	३०	३०
एकूण	१५०	१५०

• पेपर २ (उच्च प्राथमिक स्तर) स्वरूप:

विषय	प्रश्न संख्या	गुण
बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र	३०	३०
भाषा १	३०	३०
भाषा २	३०	३०
गणित व विज्ञान किंवा सामाजिक शास्त्रे	६०	६०
एकूण	१५०	१५०

४. सविस्तर अभ्यासक्रम (Syllabus Details)
अ) बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र:
हा विषय शिक्षकांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. यात ६ ते १४ वयोगटातील मुलांच्या मानसिकतेचा अभ्यास, त्यांच्या शिकण्याच्या पद्धती आणि विशेष गरजा असलेल्या मुलांचे अध्यापन यावर प्रश्न विचारले जातात. जीन पियाजे, व्हायगोत्स्की आणि कोहलबर्ग यांचे सिद्धांत नीट समजून घेणे फायदेशीर ठरते.
ब) भाषा १ आणि भाषा २:
सहसा विद्यार्थी मराठी आणि इंग्रजी या दोन भाषांची निवड करतात. यात प्रामुख्याने:
उतारा व त्यावरील प्रश्न.
कविता व त्यावरील प्रश्न.
व्याकरण (नाम, सर्वनाम, काळ, प्रयोग, अलंकार इ.).
भाषिक कौशल्ये आणि अध्यापन पद्धती.
क) गणित:
गणिताची भीती बाळगण्याचे कारण नाही. ५ वी ते १० वी पर्यंतच्या पाठ्यपुस्तकातील संख्याज्ञान, भूमिती, पदावली, सरासरी, नफा-तोटा आणि काळ-काम-वेग यावर लक्ष केंद्रित करा.
ड) परिसर अभ्यास (पेपर १):
यात इतिहास, भूगोल, नागरिकशास्त्र आणि सामान्य विज्ञान या विषयांचा समावेश होतो. प्रामुख्याने महाराष्ट्राचा संदर्भ लक्षात घेऊन अभ्यास करावा.
इ) सामाजिक शास्त्रे / गणित-विज्ञान (पेपर २):
तुम्ही ज्या विषयाचे शिक्षक होऊ इच्छिता, त्या विषयाची सखोल माहिती असणे गरजेचे आहे. इतिहास-भूगोल निवडा किंवा गणित-विज्ञान, त्यातील मूलभूत संकल्पना स्पष्ट असाव्यात.

---

५. अभ्यासाचे नियोजन कसे करावे? (Preparation Strategy)
यशस्वी होण्यासाठी केवळ वाचन पुरेसे नाही, तर स्मार्ट वर्क आवश्यक आहे:
पाठ्यपुस्तकांचा वापर: इयत्ता १ ली ते १० वी पर्यंतची महाराष्ट्र राज्य बोर्डाची पुस्तके (State Board Books) अभ्यासाचा पाया आहेत. ती किमान दोनदा वाचा.
मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs): २०१३ पासूनच्या सर्व प्रश्नपत्रिका सोडवा. यामुळे प्रश्नांचे स्वरूप आणि कठीण पातळी समजते.
वेळेचे व्यवस्थापन: अडीच तासात १५० प्रश्न सोडवणे आव्हानात्मक असते. त्यामुळे सराव करताना घड्याळ लावून पेपर सोडवण्याचा सराव करा.
बालमानसशास्त्रावर पकड: हा विषय गुणांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. डी.एड./बी.एड. च्या पुस्तकांमधील नोट्स पुन्हा वाचा.
नोट्स काढा: स्वतःच्या हाताने काढलेल्या नोट्स परीक्षेच्या शेवटच्या दिवसात उजळणीसाठी खूप उपयुक्त ठरतात.

---

६. उत्तीर्ण होण्यासाठी किती गुण लागतात?
खुला प्रवर्ग (Open Category): ६०% गुण (म्हणजेच १५० पैकी ९० गुण).
राखीव प्रवर्ग (Reserved Category): ५५% गुण (म्हणजेच १५० पैकी ८२-८३ गुण).

---

७. MH-TET परीक्षेनंतर काय?
MH-TET उत्तीर्ण झाल्यानंतर तुम्हाला 'पात्रता प्रमाणपत्र' मिळते. हे प्रमाणपत्र आता आजीवन (Lifetime) वैध आहे. या पात्रतेच्या जोरावर तुम्ही 'शिक्षक अभियोग्यता व बुद्धिमत्ता चाचणी' (TAIT Exam) देऊ शकता, ज्याद्वारे शासकीय आणि खासगी शाळांमध्ये शिक्षकांची थेट भरती केली जाते.

 शिक्षक पात्रता परीक्षा २०२६ सराव प्रश्नपत्रिका

@@@@@@

1/30

प्रश्न ९१. पु.लं. चे कोणते गुण उताऱ्यात व्यक्त झाले आहेत?

अ) नम्रता

ब) लीनता

क) गुणग्राही वृत्ती

ड) प्रेमळ स्वभाव

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: उताऱ्यात पु.लं. देशपांडे यांच्या व्यक्तिमत्वाचे अनेक पैलू उलगडले आहेत. ते समाजातील कोणत्याही थरातील व्यक्तीशी तितक्याच प्रेमाने आणि आपुलकीने वागत असत, जो त्यांचा 'प्रेमळ स्वभाव' दर्शवतो. लेखकाला पाठवलेल्या पत्रात त्यांनी 'क्षमस्व' म्हणून माफी मागितली, यातून त्यांची 'नम्रता' दिसून येते. तसेच यशाच्या शिखरावर असूनही ते सर्वांशी 'लीनतेने' वागत असत. त्यामुळे नम्रता, लीनता आणि प्रेमळ स्वभाव हे तिन्ही गुण उताऱ्यातून प्रकर्षाने जाणवतात.

2/30

प्रश्न ९२. लेखकांना आनंद केव्हा झाला?

अ) पोस्टमन आल्यावर

ब) पु.लं. चे पत्र आल्यावर

क) लेखनाचे कौतुक झाल्यावर

ड) लोकप्रियतेच्या शिखरावर पोहोचल्यावर

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: लेखक लहान असताना त्यांनी पु.लं.ना पत्राद्वारे आपल्या भावना कळवल्या होत्या. सुरुवातीला त्यांना वाटले नव्हते की एवढा मोठा लेखक एका लहान मुलाच्या पत्राची दखल घेईल. मात्र, जेव्हा प्रत्यक्ष पोस्टमनने पु.लं.चे पत्र लेखकाच्या हातात दिले, तेव्हा लेखकाचा आनंद गगनात मावेनासा झाला. या प्रसंगाचे वर्णन करताना लेखकाने 'हातात आनंदाचा वसंतऋतू आला' असे म्हटले आहे, म्हणून पु.लं.चे पत्र मिळणे हा लेखकाच्या आनंदाचा मुख्य क्षण होता.

3/30

प्रश्न ९३. पु.लं.ना लेखकास पत्र लिहिण्यास विलंब का झाला?

अ) आजारी असल्यामुळे

ब) कामात असल्यामुळे

क) विसर पडल्यामुळे

ड) बंगालमध्ये असल्यामुळे

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: लेखकाने पु.लं.ना पत्र लिहिल्यानंतर त्यांना उत्तरासाठी काही काळ वाट पाहावी लागली. पु.लं.नी स्वतः पत्रात या विलंबाचे कारण स्पष्ट केले आहे. त्यांनी लिहिले होते की, जेव्हा लेखकाचे पत्र आले, तेव्हा ते बंगालमध्ये वास्तव्यास होते. प्रवासात असल्यामुळे पत्राची वेळेत दखल घेता आली नाही आणि त्यामुळेच उत्तर देण्यास विलंब झाला. ही बाब पु.लं.च्या प्रांजळपणाची साक्ष देते.

4/30

प्रश्न ९४. 'आनंदाचा वसंतऋतू देणे' या वाक्प्रचाराचा अचूक अर्थ खालीलपैकी कोणता?

अ) आनंदित होणे

ब) आनंद वाटणे

क) आनंद देणे

ड) आनंद घेणे

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: 'आनंदाचा वसंतऋतू देणे' या वाक्प्रचाराचा अर्थ 'अत्यंत हर्ष किंवा खूप आनंद देणे' असा होतो. ज्याप्रमाणे वसंत ऋतू निसर्गात चैतन्य आणि सौंदर्य घेऊन येतो, त्याचप्रमाणे पु.लं.च्या पत्रामुळे लेखकाच्या जीवनात आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले. येथे पोस्टमनने जेव्हा पत्र दिले, तेव्हा त्याने लेखकाला खूप मोठा आनंद दिला असा त्याचा आशय निघतो. म्हणून 'आनंद देणे' हा या वाक्प्रचाराचा सर्वात जवळचा आणि अचूक अर्थ आहे.

5/30

प्रश्न ९५. पु.लं. व्यक्तींमधील कोणती गोष्ट शोधायचे?

अ) प्रेमळता

ब) गुणग्राहकता

क) नम्रता

ड) निरागसता

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: पु.लं. देशपांडे हे माणसांचे चाहते होते आणि त्यांना माणसे जोडायला आवडायचे. ते कोणत्याही व्यक्तीशी मैत्री करताना त्या व्यक्तीचे पद किंवा प्रतिष्ठा पाहत नसत. ते समोरच्या व्यक्तीमध्ये असलेली रसिकता आणि जीवनावरचे प्रेम शोधायचे. विशेषतः त्या व्यक्तीतील 'निरागसता' त्यांना सर्वाधिक आकर्षित करायची, मग ती व्यक्ती लहान मुलगा असो किंवा वृद्ध नागरिक.

6/30

प्रश्न ९६. कवितेत वर्णन केलेला ऋतू कोणता?

अ) उन्हाळा

ब) हिवाळा

क) पावसाळा

ड) यांपैकी नाही

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: कवितेच्या पहिल्याच ओळीत 'श्रावण मासि' असा उल्लेख आला आहे, जो पावसाळ्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचा महिना आहे. कवितेत पडणाऱ्या सरी, उन्हा-पावसाचा लपंडाव आणि सगळीकडे दाटलेली हिरवळ हे सर्व पावसाळ्याचेच गुणधर्म आहेत. इंद्रधनुष्य दिसणे आणि पाखरांचे भिजलेले पंख सावरणे यांमधूनही पावसाळ्यातील निसर्ग सौंदर्याचे दर्शन घडते. त्यामुळे या कवितेत पावसाळा या ऋतूचे अतिशय विलोभनीय वर्णन कवीने केले आहे.

7/30

प्रश्न ९७. 'कल्पसुमांची माळ' कोणत्या पक्ष्यांच्या थव्याला म्हटले आहे?

अ) बगळा

ब) कावळा

क) बदक

ड) कोकिळा

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: कवितेमध्ये 'बलाकमाला उडता भासे कल्पसुमांची माळचि दे' अशी ओळ आली आहे. 'बलाकमाला' म्हणजे बगळ्यांची रांग किंवा थवा होय. आकाशात उडणाऱ्या पांढऱ्या शुभ्र बगळ्यांची रांग कवीला जणू काही स्वर्गीय कल्पवृक्षाच्या फुलांची माळ असल्यासारखी वाटते. त्यामुळे कल्पसुमांच्या माळेची उपमा ही बगळ्यांच्या थव्याला दिलेली आहे. निसर्गातील या दृश्याला कवीने कल्पनेने अतिशय सुंदर रूप दिले आहे.

8/30

प्रश्न ९८. 'दरवळ' या शब्दाचा अर्थ खालीलपैकी कोणता?

अ) सुगंध

ब) सुमन

क) सुप्रिया

ड) सुहास्य

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: मराठी भाषेत 'दरवळ' या शब्दाचा वापर प्रामुख्याने वासाच्या संदर्भात केला जातो. जेव्हा फुलांचा सुगंध सर्वत्र पसरतो, तेव्हा त्याला सुगंधाचा दरवळ असे म्हणतात. कवितेत 'केवडा दरवळला' असे म्हटले आहे, म्हणजेच केवड्याच्या फुलाचा सुगंध सर्वत्र पसरला आहे. म्हणून दिलेल्या पर्यायांपैकी 'सुगंध' हा दरवळ शब्दाचा समानार्थी आणि अचूक अर्थ आहे.

9/30

प्रश्न ९९. 'अवनि' या शब्दाचा समानार्थी शब्द खालील पर्यायांतून निवडा

अ) अग्नी

ब) पृथ्वी

क) आकाश

ड) यांपैकी नाही

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: 'अवनि' हा संस्कृतोद्भव मराठी शब्द असून तो भूमी किंवा जमीन या अर्थाने वापरला जातो. कवितेत 'उतरुनि येती अवनीवरती' असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ आकाशातील ग्रह-गोल जणू पृथ्वीवर उतरून येत आहेत असा होतो. मराठी शब्दकोशात अवनि या शब्दासाठी 'पृथ्वी' हा सर्वात योग्य समानार्थी शब्द आहे. निसर्ग वर्णनात पृथ्वीला अवनि, वसुंधरा किंवा धरणी अशा शब्दांनी संबोधले जाते.

10/30

प्रश्न १००. सुंदर स्त्रिया काय करत आहेत?

अ) निसर्गाचा आनंद घेत आहेत

ब) बागेत विहार करत आहेत

क) फुलांसोबत बागडत आहेत

ड) फुले तोडत आहेत

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: कवितेच्या शेवटच्या भागात स्त्रियांच्या (बाला आणि ललना) क्रियांचे वर्णन आले आहे. कवी म्हणतो की, सुंदर मुली हातामध्ये परडी घेऊन बागेत किंवा रानात फुले आणि पत्री गोळा करण्यासाठी गेल्या आहेत. 'रम्य फुले पत्री खुडती' या ओळीतून त्या फुले तोडण्याचे काम करत आहेत हे स्पष्ट होते. ही फुले त्या देवदर्शनासाठी आणि पूजेसाठी गोळा करत आहेत, असे कवितेतून समजते.

11/30

प्रश्न १०१. 'रमेश परवा दिल्लीला पोहोचला.' या वाक्यातील 'परवा' या शब्दाची जात कोणती?

अ) विशेषण

ब) क्रियाविशेषण

क) उभयान्वयी अव्यय

ड) यांपैकी नाही

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: वाक्यातील क्रिया केव्हा घडली, कोठे घडली किंवा कशी घडली हे सांगणाऱ्या शब्दाला क्रियाविशेषण असे म्हणतात. या वाक्यात 'पोहोचला' ही क्रिया आहे आणि ती क्रिया 'परवा' या दिवशी घडली आहे, म्हणजेच ती काळाचा बोध करून देते. 'परवा' हा शब्द क्रियेच्या काळाबद्दल अधिक माहिती देतो, म्हणून तो 'कालवाचक क्रियाविशेषण' या प्रकारात मोडतो. शब्दांच्या जातीनुसार याचे वर्गीकरण क्रियाविशेषण अव्ययात केले जाते.

12/30

प्रश्न १०२. 'मनीषा इयत्ता सातवीमधील सर्वांत हुशार मुलगी आहे', या वाक्यातील क्रियापदाचा अर्थ कोणता?

अ) स्वार्थ

ब) आज्ञार्थ

क) विध्यर्थ

ड) संकेतार्थ

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: ज्या क्रियापदावरून केवळ क्रियेचा काळ समजतो आणि कोणताही दुसरा अर्थ (आज्ञा, उपदेश किंवा अट) निघत नाही, त्याला 'स्वार्थी' क्रियापद म्हणतात. या वाक्यात 'आहे' हे क्रियापद केवळ वर्तमानस्थिती किंवा सत्य विधान दर्शवते. येथे कोणतीही आज्ञा दिलेली नाही किंवा अट घातलेली नाही. हे एक साधे विधान असल्याने क्रियापदाचा अर्थ 'स्वार्थ' असा होतो.

13/30

प्रश्न १०३. 'मांजर झाडावर चढले' या वाक्यातील अव्ययाचा प्रकार ओळखा.

अ) केवळप्रयोगी

ब) उभयान्वयी

क) क्रियाविशेषण

ड) शब्दयोगी

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: जे शब्द नामाला किंवा सर्वनामाला जोडून येतात आणि त्या शब्दाचा वाक्यातील इतर शब्दांशी संबंध दाखवतात, त्यांना 'शब्दयोगी अव्यय' म्हणतात. या वाक्यात 'वर' हा शब्द 'झाड' या नामाला जोडून आला आहे (झाडा+वर). त्याने मांजर आणि झाड यांच्यातील संबंध स्पष्ट केला आहे. नाम किंवा सर्वनामाला स्वतंत्रपणे न येता जोडून येणाऱ्या अशा शब्दांना शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.

14/30

प्रश्न १०४. खालील वाक्यातील 'अपूर्ण भविष्यकाळी' वाक्याचा पर्याय शोधा.

अ) आईने देवपूजा केली असेल.

ब) आई देवपूजा करीत होती.

क) आई देवपूजा करीत असेल.

ड) आई देवपूजा करीत आहे.

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: भविष्यकाळात एखादी क्रिया सुरू असेल (पूर्ण झालेली नसेल), तर त्याला 'अपूर्ण भविष्यकाळ' म्हणतात. 'करीत असेल' या रचनेत 'करीत' हे चालू क्रिया दर्शवते आणि 'असेल' हे भविष्यकाळ दर्शवते. पर्याय (अ) हा पूर्ण भविष्यकाळ आहे, तर पर्याय (ब) अपूर्ण भूतकाळ आहे. त्यामुळे 'आई देवपूजा करीत असेल' हे वाक्य अपूर्ण भविष्यकाळाचे अचूक उदाहरण आहे.

15/30

प्रश्न १०५. 'नितीन गृहपाठ करीत होता.' या वाक्यातील काळ ओळखा.

अ) अपूर्ण भूतकाळ

ब) पूर्ण भूतकाळ

क) अपूर्ण भविष्यकाळ

ड) अपूर्ण वर्तमान काळ

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: भूतकाळात एखादी क्रिया चालू होती किंवा अपूर्ण होती, हे दर्शवण्यासाठी 'अपूर्ण भूतकाळ' वापरला जातो. या वाक्यात 'करीत' हे क्रियापद क्रिया सुरू असल्याचे दाखवते आणि 'होता' हे सहाय्यक क्रियापद भूतकाळ दर्शवते. गृहपाठ करण्याची क्रिया भूतकाळात पूर्ण झालेली नव्हती, ती सुरू होती. म्हणून या वाक्याचा काळ 'अपूर्ण भूतकाळ' आहे.

16/30

प्रश्न १०६. 'आई - बाबा ग्रंथालयात गेले आहेत' या वाक्यातील काळ ओळखा.

अ) पूर्ण वर्तमानकाळ

ब) पूर्ण भूतकाळ

क) अपूर्ण वर्तमानकाळ

ड) पूर्ण भविष्यकाळ

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: वर्तमानकाळात एखादी क्रिया नुकतीच पूर्ण झाली असेल, तर त्याला 'पूर्ण वर्तमानकाळ' म्हणतात. 'गेले' हे मुख्य क्रियापदाचे रूप क्रिया पूर्ण झाल्याचे दर्शवते आणि 'आहेत' हे वर्तमानकाळ दर्शवते. ग्रंथालयात पोहोचण्याची क्रिया पूर्ण झाली आहे आणि त्याचा संबंध वर्तमानाशी आहे. त्यामुळे हे वाक्य पूर्ण वर्तमानकाळाचे उदाहरण ठरते.

17/30

प्रश्न १०७. 'आम्ही कॅरम खेळत आहोत.' या वाक्यातील काळ ओळखा.

अ) पूर्ण वर्तमान काळ

ब) अपूर्ण वर्तमानकाळ

क) अपूर्ण भूतकाळ

ड) अपूर्ण भविष्यकाळ

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: जेव्हा वर्तमानकाळात एखादी क्रिया सुरू असते किंवा चालू असते, तेव्हा त्यास 'अपूर्ण वर्तमानकाळ' किंवा 'चालू वर्तमानकाळ' म्हणतात. या वाक्यात 'खेळत' यावरून क्रिया चालू असल्याचे समजते आणि 'आहोत' वरून वर्तमानकाळ स्पष्ट होतो. आम्ही सध्या कॅरम खेळण्याची क्रिया करत आहोत, ती पूर्ण झालेली नाही. म्हणून हा काळ अपूर्ण वर्तमानकाळ आहे.

18/30

प्रश्न १०८. आकृतीत लपलेली म्हण ओळखून त्यातील सुरुवातीपासून दुसरे आणि शेवटून दुसरे अक्षर कोणते? (अक्षरे: सा, ला, व, गा, सा, त, ळ, ळ, का, वा, खे, क)

अ) काळ

ब) खेळ

क) तळ

ड) कळ

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: दिलेल्या अक्षरांपासून 'कळलाव्या सासूला लाळगाळ सासू' किंवा यांसारखी म्हण तयार करण्याचा प्रयत्न केल्यास ती सुसंगत बसत नाही. मात्र प्रश्नातील पर्यायांचा विचार करता, ही म्हण 'काळ आला होता पण वेळ आली नव्हती' या स्वरूपाची किंवा 'खेड्यापाड्यात...' अशी असू शकते. परंतु संदर्भातील अक्षरांवरून 'कळ' किंवा 'काळ' या शब्दांचा संबंध येतो. अक्षर निवडीच्या क्रमानुसार 'कळ' हा पर्याय अचूक ठरतो.

19/30

प्रश्न १०९. आकृतीतील म्हणीचे तिसरे व सातवे अक्षर क्रमाने घेतल्यास कोणता शब्द तयार होईल? (अक्षरे: सा, ला, व, गा, सा, त, ळ, ळ, का, वा, खे, क)

अ) काळी

ब) जळी

क) तळी

ड) हाळी

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: प्रश्नातील अक्षर रचनेनुसार तयार होणारी म्हण ओळखून त्यातील विशिष्ट क्रमांकाची अक्षरे निवडावी लागतात. 'तळी' हा शब्द अनेकदा मराठी म्हणींमध्ये (उदा. तळे राखील तो पाणी चाखील) वापरला जातो. म्हणीच्या अक्षर गणनेनुसार तिसरे अक्षर 'त' आणि सातवे अक्षर 'ळी' येत असल्याने 'तळी' हा शब्द तयार होतो. अशा प्रकारचे प्रश्न विद्यार्थ्यांच्या शब्दसंपत्तीची आणि तार्किक शक्तीची चाचणी घेतात.

20/30

प्रश्न ११०. कृपण शब्दाला विरुद्धार्थी शब्द पर्यायांमधून शोधा.

अ) कंजूष

ब) उधळ्या

क) खङ्ग

ड) काटकसरी

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: 'कृपण' या शब्दाचा अर्थ 'अतिशय कंजूष' किंवा 'पैसे खर्च न करणारा' असा होतो. जो माणूस पैसे खर्च करताना खूप विचार करतो किंवा पैसे साठवून ठेवतो, त्याला कृपण म्हणतात. याच्या उलट जो माणूस पैसे खर्च करताना हात आखडता घेत नाही किंवा विनाकारण जास्त खर्च करतो, त्याला 'उधळ्या' म्हणतात. म्हणून कृपण या शब्दाचा नेमका विरुद्धार्थी शब्द 'उधळ्या' हा आहे.

21/30

प्रश्न १११. खालीलपैकी अशुद्ध शब्द ओळखा.

अ) शारीरिक

ब) पीकपाणी

क) सामुदायिक

ड) संयुक्तीक

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: मराठी शुद्धलेखनाच्या नियमांनुसार 'शारीरिक', 'पीकपाणी' आणि 'सामुदायिक' हे शब्द योग्य रितीने लिहिले गेले आहेत. मात्र, 'संयुक्तीक' हा शब्द अशुद्ध आहे. योग्य शब्द 'संयुक्त' किंवा 'सांयोगिक' असा असावा लागतो किंवा जर 'सयुंक्तिक' म्हणायचे असेल तर त्याचे लेखन वेगळे असते. 'संयुक्तीक' मध्ये वेलांटी किंवा प्रत्यय लावताना व्याकरणाची चूक झाली आहे, म्हणून हा पर्याय अशुद्ध आहे.

22/30

प्रश्न ११२. 'अ' किंवा 'आ' यापुढे 'इ' किंवा 'ई' आल्यास 'ए' होतो या नियमानुसार झालेली संधी खालीलपैकी कोणती?

अ) विदेश

ब) दिनेश

क) विशेष

ड) सफेत

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: हा नियम मराठीतील 'स्वरसंधी' मधील 'गुणोत्सव' संधीचा आहे. 'दिनेश' या शब्दाची फोड 'दिन + ईश' अशी होते. यात 'दिन' मधील शेवटचा वर्ण 'अ' आहे आणि 'ईश' मधील पहिला वर्ण 'ई' आहे. नियमाप्रमाणे अ + ई = ए होतो, ज्यामुळे 'ने' हे अक्षर तयार होऊन 'दिनेश' हा शब्द सिद्ध होतो. म्हणून हा पर्याय दिलेल्या संधीच्या नियमाचे अचूक उदाहरण आहे.

23/30

प्रश्न ११३. 'हर्ष्याच्या कानात वारे शिरले' या वाक्यातील प्रयोग ओळखा.

अ) सकर्मक भावे

ब) अकर्मक भावे

क) कर्तरी

ड) कर्मणी

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: वाक्यातील क्रियापदाचे रूप जेव्हा कर्त्याच्या किंवा कर्माच्या लिंग-वचनाप्रमाणे बदलत नाही, तेव्हा त्याला भावे प्रयोग म्हणतात. या वाक्यात 'शिरले' ही क्रिया 'वारे' (कर्ता) नुसार बदललेली नाही आणि वाक्यात कर्म नाही. वारे शिरण्याची क्रिया कोणावर घडते असे कर्म वाक्यात स्पष्ट नाही. कर्त्याला प्रत्यय नसला तरी क्रियापदाचे रूप तटस्थ राहते, म्हणून हा 'अकर्मक भावे' प्रयोग आहे.

24/30

प्रश्न ११४. खालील शब्दांतून 'जहाल' या शब्दासाठी पर्यायी शब्द द्या.

अ) कडक

ब) कडवा

क) उग्र

ड) खंबीर

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: 'जहाल' या शब्दाचा वापर प्रामुख्याने तिखट, तीव्र किंवा अतिशय कडक या अर्थाने केला जातो. राजकारणातही मवाळ आणि जहाल असे दोन गट होते, ज्यात जहाल म्हणजे आक्रमक विचारांचे लोक. पर्यायांपैकी 'उग्र' हा शब्द जहाल या शब्दाचा सर्वात जवळचा समानार्थी शब्द आहे. उग्र म्हणजे तीव्र किंवा भयानक, जे जहाल या अर्थाशी साधर्म्य दर्शवते.

25/30

प्रश्न ११५. 'विद्यार्थ्यांनी प्रार्थना म्हणावी.' या वाक्याचा प्रकार ओळखा.

अ) आज्ञार्थी

ब) संकेतार्थी

क) विध्यर्थी

ड) उद्‌गारवाची

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: ज्या वाक्यातील क्रियापदाच्या रूपावरून कर्तव्य, शक्यता, योग्यता किंवा इच्छा या गोष्टींचा बोध होतो, त्यास 'विध्यर्थी' वाक्य म्हणतात. 'म्हणावी' या क्रियापदाच्या शेवटी 'वा, वी, वे' हे प्रत्यय आले आहेत, जे बहुधा विध्यर्थी वाक्यात आढळतात. येथे विद्यार्थ्यांनी प्रार्थना म्हणणे हे त्यांचे कर्तव्य किंवा अपेक्षित कृती दर्शवली आहे. त्यामुळे हे वाक्य विध्यर्थी या प्रकारात मोडते.

26/30

प्रश्न ११६. मातृभाषा ही कशाची भाषा म्हणवली जाते?

अ) लेखनाची

ब) हृदयाची

क) मेंदूची

ड) श्वासाची

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: माणूस ज्या भाषेतून आपले विचार सर्वात प्रथम व्यक्त करतो आणि ज्या भाषेशी त्याच्या भावना जोडलेल्या असतात, ती म्हणजे मातृभाषा. मातृभाषा ही केवळ संवादाचे साधन नसून ती संस्कार आणि संस्कृतीची वाहक आहे. आपल्या भावनांना नैसर्गिक वाट ज्या भाषेतून मिळते, ती मातृभाषा असते, म्हणून तिला 'हृदयाची भाषा' असे म्हटले जाते. मेंदू पेक्षा ही भाषा मनाला जास्त जवळची असते.

27/30

प्रश्न ११७. दृकश्राव्य साधनांद्वारे अध्यापनात कोणत्या महत्त्वाच्या साधनाचा उपयोग करतात?

अ) टेपरेकॉर्डर

ब) रेडिओ

क) दूरदर्शन

ड) यांपैकी नाही

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: 'दृकश्राव्य' म्हणजे जे पाहता येते (Druk) आणि ऐकता ही येते (Shravya). टेपरेकॉर्डर आणि रेडिओ ही केवळ 'श्राव्य' साधने आहेत, कारण त्यावरून फक्त आवाज ऐकू येतो. याउलट दूरदर्शन (Television) हे दृकश्राव्य साधन आहे, कारण त्यावर चित्र पाहता येतात आणि आवाजही ऐकता येतो. अध्यापनात दूरदर्शनचा उपयोग केल्यामुळे विद्यार्थ्यांचे लक्ष अधिक चांगल्या प्रकारे केंद्रित होते आणि विषय लवकर समजतो.

28/30

प्रश्न ११८. कोणती अध्यापन पद्धती ही उत्तम विद्यार्थी अध्यापन पद्धती आहे?

अ) लेखन

ब) चर्चा

क) परिसंवाद

ड) व्याख्यान

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: आधुनिक शिक्षणशास्त्रानुसार विद्यार्थी ज्या पद्धतीत सक्रिय सहभागी होतात, ती पद्धती सर्वात उत्तम मानली जाते. 'चर्चा' (Discussion) पद्धतीमध्ये शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यात विचारांची देवाणघेवाण होते. यामुळे विद्यार्थ्यांची विचारशक्ती वाढते आणि त्यांच्या शंकांचे जागीच निरसन होते. केवळ व्याख्यान ऐकण्यापेक्षा चर्चेत सहभागी झाल्यामुळे विद्यार्थ्यांचे अध्ययन अधिक प्रभावी आणि चिरकाल टिकणारे होते

29/30

प्रश्न ११९. अध्यापन पद्धतीचा पहिला शोधकर्ता व पुरस्कारकर्ता कोणास म्हणतात?

अ) हर्बार्ट

ब) युक्लिट

क) आईनस्टाईन

ड) जॉन ड्युई

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: जोहान फ्रेडरिक हर्बार्ट याला आधुनिक अध्यापन पद्धतीचा जनक मानले जाते. त्याने अध्यापनाच्या 'पाच पायऱ्या' (Herbartian Steps) विकसित केल्या, ज्या आजही शिक्षक प्रशिक्षणात मूलभूत मानल्या जातात. त्याने शिक्षणाला मानसशास्त्रीय आधार दिला आणि अध्यापन प्रक्रिया नियोजनबद्ध केली. म्हणून त्याला अध्यापन पद्धतीचा पहिला मोठा शोधकर्ता आणि पुरस्कारकर्ता म्हटले जाते.

30/30

प्रश्न १२०. अध्यापन पद्धतीत विषय प्रतिपादन आणि हेतुकथन यास जोडणारी बाब कोणती आहे?

अ) प्रस्तावना

ब) संकलन

क) रसग्रहण

ड) उद्दिष्टपूर्ती

Explanation: उत्तराचे स्पष्टीकरण: पाठ टाचण तयार करताना शिक्षकाला सुरुवातीला विद्यार्थ्यांचे लक्ष विषयाकडे वळवावे लागते, त्याला 'प्रस्तावना' म्हणतात. प्रस्तावनेनंतर शिक्षक 'हेतुकथन' करतो, म्हणजेच आज आपण काय शिकणार आहोत हे सांगतो. त्यानंतर प्रत्यक्ष 'विषय प्रतिपादन' सुरू होते. हेतुकथन आणि विषय प्रतिपादन यांमधील दुवा म्हणून प्रस्तावना महत्त्वाची भूमिका बजावते, कारण ती विद्यार्थ्यांची पूर्वतयारी करून घेते.

Result:

@@@@@@

--------------------------------------

सरावासाठी APP Download करा.  येथे क्लिक करा 

अधिक प्रश्नपत्रिकासाठी येथे क्लिक करा. येथे क्लिक करा 

अधिक माहितीसाठी येथे क्लिक करा. येथे क्लिक करा