शिक्षक पात्रता परीक्षा २०२६ सराव प्रश्नपत्रिका

शिक्षक पात्रता परीक्षा २०२६ 

सराव प्रश्नपत्रिका 

अ.क्र	विवरण	लिंक
१)	App Download	Play store Link
२)	वेबसाईट लिंक	वेबसाईट
३)	सराव प्रश्नपत्रिका	सोडवा
४)	टेस्ट सिरिज	पहा
५)	नवीन शिकुया	पहा
६)	शिक्षक पात्रता परिक्षा	सोडवा

खालील सर्व प्रश्न सोडवा सर्व प्रश्न सोडवल्यानंतर शेवटी निकाल पहाण्यासाठी सबमिट बटनवर क्लिक करा आपला निकाल आपणास पाहता येईल. 

1/30

उतारा वाचून प्रश्न क्रमांक ९१ ते ९५ ची उत्तरे लिहा: मऊ गादीवर बायला फार सुख वाटलं, एस्.टी. सारखी गर्दी नाही, कचकच नाही. गाडी कशी भन्नाट निघाली होती. बायनं मनातल्या मनात ड्रॉयव्हरला मार्क देऊन टाकले. दिवसभराच्या उन्हान, धुळीनं ती थकली होती. आता निवांत झाल्यावर तिला छान डुलकी आली. 'बाय, तुझा सत्तर मैलाच्या दगड आला बघं. इथंच उतरायच ना' बाय खडबडून उठली. कनवटीचे तीन आणे काढून ड्रॉयव्हरच्या हातावर ठेवले. तेवढ्यात त्यान डिकीतून तिची पाटी काढून दिली. म्हाताऱ्या बायला काय वाटलं कोण जाणे. तिनं अलवार हातानं पुडी उलगडली. त्यातला शेवकांडचा एक लाडू काढला. ड्रॉयव्हरच्या हातावर टेकवत म्हणाली, 'खा माझ्या पुता !'. ड्रॉयव्हरनं हाताल्या लाडवाकडं आणि म्हातारीकडं डोळं भरून पाहिलं. गाडी निघाली तसा बाजूला उभा असलेला माणून म्हणाला, 'कुणाच्या गाडीतून इलंय?'. 'टुरिंग गाडीतनं' बायचं बोलणं ऐकून तो माणूस आणखीच बुचकळ्यात पडला. तशी बाय खणखणीत आवाजात म्हणला, 'तीन आणे मोजून दिलंय त्येका'. 'त्यांनी ते घेतलं? अग म्हातारेम तुझं डोकं फिरलं काय ? दुरिंग गाडी नव्हती ती. आपल्या राजांची गाडी. या आपल्या सावंतवाडिच्या महाराजांच्या शेजारी बसून आलीस तू !'. 'अरे माझ्या सोमेश्वरा, खळनाथा' म्हणत म्हातारी भुईला टेकली. गाडी गेली त्या दिशेनं तिन भक्तिभावानं हात जोडले. आपल्याला 'माय' म्हणणाऱ्या आणि गरिबांच्या टोपलीतला शेवकांडाचा लाडू खाणाऱ्या, त्या लोकराजाच्या आठवणीनं, तिच अंतःकरण भरुन आलं. प्रश्न ९१. 'मार्क देणे' या वाक्प्रचाराचा अभिप्रेत असलेला अर्थ म्हणजे?

(अ) पैसे देणे

(ब) शिव्या देणे

(क) आशीर्वाद देणे

(ड) धन्यवाद देणे

Explanation: अचूक उत्तर: (ड) धन्यवाद देणे स्पष्टीकरण: उताऱ्यामध्ये म्हातारीला गाडीत बसल्यावर सुखद अनुभव आला आणि गर्दी नसल्यामुळे ती खुश होती. ड्रायव्हरने तिला चांगली वागणूक दिली म्हणून तिने मनातल्या मनात त्याचे कौतुक केले. या संदर्भात 'मार्क देणे' म्हणजे एखाद्याच्या कामाची किंवा वागणुकीची पसंतीची पावती देणे होय. पर्यायांमध्ये 'धन्यवाद देणे' हा अर्थ या भावनेशी सर्वात जवळ जाणारा आहे. अशा प्रकारे पाठात कौतुक व्यक्त करण्यासाठी हा वाक्प्रचार वापरला आहे.

2/30

प्रश्न ९२. गाडी कोणाची होती?

(अ) सोमेश्वराची

(ब) राजाची

(क) खळनाथाची

(ड) दुरींगची

Explanation: अचूक उत्तर: (ब) राजाची स्पष्टीकरण: म्हातारीला ज्या गाडीने प्रवास केला ती सामान्य भाड्याची गाडी नव्हती. तिथे उपस्थित असलेल्या एका माणसाने म्हातारीला स्पष्ट केले की ती गाडी सावंतवाडीच्या महाराजांची होती. म्हातारीला सुरुवातीला ती 'टुरिंग' (प्रवासी) गाडी वाटली होती. मात्र प्रत्यक्षात ती 'राजांची' गाडी होती, हे संवादातून समजते. म्हणूनच गाडीचा मालक लोकराजा होता असे स्पष्ट होते.

3/30

प्रश्न ९३. वरील उताऱ्यात कोणत्या चलनाचा उल्लेख आलेला आहे?

(अ) आणे

(ब) कनवटे

(क) रुपया

(ड) शेवकांडे

Explanation: अचूक उत्तर: (अ) आणे स्पष्टीकरण: उताऱ्यात नमूद केल्याप्रमाणे म्हातारीने प्रवासाचे भाडे म्हणून ड्रायव्हरला 'तीन आणे' काढून दिले. 'आणे' हे जुन्या काळातील भारतीय चलनाचा एक प्रकार आहे. कनवटे म्हणजे कमरेला खोचायची जागा आणि शेवकांडे हे लाडवाचे नाव आहे. उताऱ्यात रुपयाचा कोणताही उल्लेख नाही . त्यामुळे केवळ 'आणे' हेच चलन म्हणून वापरले गेले आहे.

4/30

प्रश्न ९४. बाजुच्या उभ्या माणसाच्या व म्हातारीच्या संवादावरून त्या माणसाच्या मनात असलेली भावना -

(अ) संतापाची आहे

(ब) आश्चर्याची आहे

(क) आनंदाची आहे

(ड) यापैकी नाही

Explanation: अचूक उत्तर: (ब) आश्चर्याची आहे स्पष्टीकरण: जेव्हा म्हातारीने सांगितले की तिने तीन आणे देऊन टुरिंग गाडीतून प्रवास केला, तेव्हा तो माणूस बुचकळ्यात पडला. एका सामान्य म्हातारीने साक्षात महाराजांच्या गाडीतून प्रवास केला हे ऐकून तो थक्क झाला. त्याने विचारले की "त्यांनी ते (पैसे) घेतले?" यावरून त्याच्या मनात धक्का बसल्याचे दिसते. ही सर्व लक्षणे तीव्र आश्चर्याची भावना दर्शवतात.

5/30

प्रश्न ९५. म्हातारीचं अंतःकरण का भरून आले?

(अ) तीन आणे वाचल्यामूळे

(ब) शेवकांडाच्या लाडूमुळे

(क) आनंदामूळे

(ड) लोकराजाच्या आठवणीमूळे

Explanation: अचूक उत्तर: (ड) लोकराजाच्या आठवणीमूळे स्पष्टीकरण: म्हातारीला जेव्हा समजले की ज्यांच्या शेजारी बसून तिने प्रवास केला ते साक्षात लोकराजा होते. गरिबाच्या टोपलीतला लाडू प्रेमाने खाणाऱ्या त्या दयाळू राजाच्या साधेपणामुळे ती गहिवरली. आपल्याला 'माय' म्हणणाऱ्या राजाची आठवण तिला खूप भावली. म्हणूनच केवळ पैशांच्या आनंदापेक्षा लोकराजाच्या थोर आठवणीने तिचे अंतःकरण भरून आले.

6/30

सुचना : पुढील कविता वाचून प्रश्न ९६ ते १०० ची उत्तरे लिहा. आम्ही कोण म्हणूनि काय पुससरी ? आम्ही असू लाडके-देवाचे दिधले असे जग तये आम्हांस खेळावया;विश्वी या प्रतिभावले विचरतो चोहीकडे लीलया,दिक्कालांतुनि आरपार अमुची दृष्टी पहाया शके सारेही वडिवार येथिल पहा ! आम्हांपुढे ते फिके;पाणि स्पर्शच आमुचा शकतसे वस्तूंप्रती द्यावया- सौंदर्यातिशया, अशी वसतसे जादू करांमाजि या;फोले पाखडिती तुम्ही, निवडितो ते सत्त्व आम्ही निके ! शून्यामाजि वसाहती वसविल्या कोणी सुरांच्या बरे ? पृथ्वीला सुरलोक साम्य झटती आणावया कोण ते ? ते आम्हीच, सुधा कृतींमधुनिया ज्यांच्या सदा पाझरे;ते आम्हीच शरण्य, मंगल तुम्हां ज्यांपासुनी लाभते ! आम्हांला वगळा-गतप्रभ झणी होतील तारांगणे;आम्हांला वगळा-विकेल कवडीमोलावरी हे जिणे ! प्रश्न ९६. 'विचरणे' या शब्दप्रयोगातून कविंना अभिप्रेत असलेला अर्थ म्हणजे -

(अ) केस विंचरणे

(ब) धावणे

(क) विहार करणे

(ड) यापैकी नाही

Explanation: अचूक उत्तर: (क) विहार करणे स्पष्टीकरण: कवितेमध्ये "विश्वी या प्रतिभावले विचरतो चोहीकडे लीलया" असे म्हटले आहे. येथे विचरतो म्हणजे प्रतिभेच्या जोरावर जगात फिरणे किंवा संचार करणे असा होतो. 'विहार करणे' हा शब्द या फिरण्याच्या क्रियेला साहित्यात समानार्थी म्हणून वापरला जातो. कवीची प्रतिभा कुठेही बंधने न मानता फिरते हा त्यामागचा उद्देश आहे. म्हणून केस विंचरणे किंवा धावणे हे अर्थ चुकीचे आहेत.

7/30

प्रश्न ९७. 'निके' या शब्दाचा समानार्थी शब्द म्हणजे -

(अ) अशुध्द

(ब) अस्वच्छ

(क) स्वच्छ

(ड) शुद्ध

Explanation: अचूक उत्तर: (ड) शुद्ध स्पष्टीकरण: कवितेतील ओळ "निवडितो ते सत्त्व आम्ही निके" यामध्ये निके हा शब्द वापरला आहे. याचा अर्थ असा की प्रतिभावंत लोक कचऱ्यातून केवळ खरे आणि शुद्ध तत्व निवडतात. निके म्हणजे चांगले, स्पष्ट किंवा शुद्ध असा मराठी साहित्यात अर्थ होतो. अशुद्ध किंवा अस्वच्छ हे त्याचे विरुद्धार्थी शब्द आहेत. म्हणूनच शुद्ध हाच सर्वात योग्य समानार्थी शब्द ठरतो.

8/30

प्रश्न ९८. कविंच्या मते आमच्या हातामध्ये काय आहे ?

(अ) सामर्थ्य

(ब) शक्ती

(क) सृजनशीलता

(ड) जादू

Explanation: अचूक उत्तर: (ड) जादू स्पष्टीकरण: कवी म्हणतो की त्यांच्या हातांच्या स्पर्शामुळे वस्तूंना विलक्षण सौंदर्य प्राप्त होते. कवितेतील ओळ "वसतसे जादू करांमाजि या" हे स्पष्टपणे सांगते की त्यांच्या हातात कलात्मक जादू आहे. येथे 'कर' म्हणजे हात होय. सामान्य वस्तूलाही सुंदर बनवण्याचे कौशल्य म्हणजे ही जादू आहे असे कवी मानतो. सृजनशीलता आणि सामर्थ्य हे त्याचे पैलू असले तरी शब्दात 'जादू' असे वर्णन आले आहे.

9/30

प्रश्न ९९. सुरलोक या शब्दाचा विरूद्धार्थी शब्द आहे.

(अ) असुरलोक

(ब) भयलोक

(क) कसूर लोक

(ड) यापैकी नाही

Explanation: अचूक उत्तर: (अ) असुरलोक स्पष्टीकरण: 'सुर' म्हणजे देव आणि 'लोक' म्हणजे राहण्याचे ठिकाण, म्हणजेच स्वर्ग. 'सुर' या शब्दाचा सरळ विरुद्धार्थी शब्द 'असुर' (राक्षस) असा होतो. त्यामुळे सुरलोकचा विरुद्धार्थी शब्द असुरलोक हाच व्याकरणदृष्ट्या योग्य आहे. भयलोक किंवा कसूर लोक हे शब्द भाषिक अर्थाशी सुसंगत नाहीत. देवांच्या जगाच्या विरुद्ध असणाऱ्या राक्षसांच्या जगाला असुरलोक म्हणतात.

10/30

प्रश्न १००. 'आम्ही कोणाचे लाडके' आहोत कवी म्हणतात ?

(अ) सर्वांचे

(ब) देवाचे

(क) यमदेवाचे

(ड) यापैकी नाही

Explanation: अचूक उत्तर: (ब) देवाचे स्पष्टीकरण: कवितेची पहिलीच ओळ "आम्ही असू लाडके- देवाचे" अशी आहे. कवीने स्वतःला किंवा प्रतिभावंतांना ईश्वराचे विशेष प्रिय अपत्य मानले आहे. देवानेच हे संपूर्ण जग कलाकारांना खेळण्यासाठी बहाल केले आहे असे कवी सुचवतो. यातून प्रतिभेला लाभलेली दैवी देणगी स्पष्ट होते. म्हणून देवाचे लाडके हाच अचूक पर्याय आहे.

11/30

प्रश्न १०१. जीवनातील सर्व व्यवहार ..... अवलंबून आहेत.

(अ) दैवावरत

(ब) भाषेवरच

(क) मित्रांवरच

(ड) संस्कृतीवरच

Explanation: अचूक उत्तर: (ब) भाषेवरच स्पष्टीकरण: मनुष्य हा एक सामाजिक प्राणी आहे आणि त्याचे दैनंदिन जीवन संवादावर चालते. भाषेमुळेच आपण आपले विचार, गरजा आणि भावना इतरांना सांगू शकतो. कोणत्याही क्षेत्रातील व्यवहार पूर्ण होण्यासाठी भाषेची देवाणघेवाण आवश्यक असते. म्हणून जीवनातील सर्व व्यवहारांचा मुख्य आधार ही भाषाच आहे. इतर पर्याय हे जीवनाचे भाग असले तरी व्यवहाराचा पाया भाषा आहे.

12/30

प्रश्न १०२. विचार चेतविण्याचे सामर्थ्य भाषेचा ..... आहे.

(अ) दोष

(ब) अलंकार

(क) साधन

(ड) गुण

Explanation: अचूक उत्तर: (ड) गुण स्पष्टीकरण: भाषा केवळ माहिती पोहोचवत नाही, तर ती माणसाच्या सुप्त विचारांना जागृत करते. विचारांना दिशा देणे आणि समाजाला प्रेरित करणे हे भाषेचे एक बलस्थान किंवा 'गुण' मानले जाते. हा गुणच एखाद्या विचाराला चळवळीत रूपांतरित करू शकतो. दोष किंवा केवळ साधन म्हणणे हे भाषेच्या सामर्थ्याला कमी लेखण्यासारखे आहे. म्हणूनच याला भाषेचा एक विशेष गुण म्हटले जाते.

13/30

प्रश्न १०३. मातृभाषा ही ...... भाषा आहे.

(अ) हृदयाची

(ब) लेखनाची

(क) निशब्द

(ड) संस्कृतीची

Explanation: अचूक उत्तर: (अ) हृदयाची स्पष्टीकरण: मूल जन्माला आल्यावर सर्वात आधी आपल्या आईकडून किंवा कुटुंबाकडून जी भाषा शिकते ती मातृभाषा असते . ही भाषा आपल्या भावनांशी आणि संवेदनांशी थेट जोडलेली असते. आपण ज्या भाषेत स्वप्न पाहतो आणि विचार करतो तीच खरी हृदयाची भाषा असते. मातृभाषेतला संवाद मनाला अधिक भिडतो म्हणून तिला हृदयाची भाषा म्हणतात. लेखन किंवा संस्कृती हे तिचे पुढचे टप्पे आहेत.

14/30

प्रश्न १०४. खरी हृदयाची भाषा ...... असते.

(अ) इंग्रजी

(ब) संस्कृत

(क) हिंदी

(ड) मातृभाषा

Explanation: अचूक उत्तर: (ड) मातृभाषा स्पष्टीकरण: इतर कोणत्याही भाषेत कितीही प्राविण्य मिळवले तरी मानवी भावना सर्वात नैसर्गिकरीत्या मातृभाषेतच उमटतात. मातृभाषेमुळे मिळणारी आपुलकी आणि स्पष्टता इतर परकीय भाषेत सापडत नाही. म्हणूनच साहित्यात आणि मानसशास्त्रात मातृभाषेला 'हृदयाची भाषा' असे स्थान दिले गेले आहे. इतर भाषा या केवळ व्यवहाराची साधने असू शकतात, पण भावनांची नव्हे .

15/30

प्रश्न १०५. मूल अनुभवातून ...... शिकत असते.

(अ) खेळ

(ब) भाषा

(क) हसणे

(ड) रडणे

Explanation: अचूक उत्तर: (ब) भाषा स्पष्टीकरण: मूल जन्माला आल्यानंतर सभोवतालच्या लोकांशी होणारा संवाद पाहत असते. ते केवळ पुस्तकातून नाही, तर दररोजच्या अनुभवातून आणि अनुकरणातून शब्द आत्मसात करते. भाषा शिकण्याची ही प्रक्रिया अत्यंत नैसर्गिक आणि अनुभवजन्य असते. हसणे किंवा रडणे या नैसर्गिक क्रिया आहेत, पण भाषा हे अनुभवाचे फलित आहे. म्हणून भाषा हे अनुभवातून शिकण्याचे मुख्य माध्यम आहे.

16/30

प्रश्न १०६. उपकार या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द निवडा.

(अ) कृतज्ञ

(ब) कृतघ्न

(क) अपकार

(ड) अनुदार

Explanation: अचूक उत्तर: (क) अपकार स्पष्टीकरण: उपकार म्हणजे दुसऱ्याचे केलेले भले किंवा केलेली मदत होय. याच्या बरोबर उलट कृती म्हणजे दुसऱ्याचे वाईट करणे, ज्याला 'अपकार' असे म्हटले जाते. कृतज्ञ आणि कृतघ्न हे उपकाराची जाणीव असणे किंवा नसणे या संदर्भात आहेत. व्याकरणाच्या दृष्टीने उपकारचा नेमका विरुद्धार्थी शब्द अपकार हाच ठरतो.

17/30

प्रश्न १०७. सधन या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द निवडा.

(अ) श्रीमंत

(ब) निर्धन

(क) धनिक

(ड) परधन

Explanation: अचूक उत्तर: (ब) निर्धन स्पष्टीकरण: 'सधन' या शब्दाचा अर्थ संपत्ती असलेला किंवा श्रीमंत असा होतो. 'निर्धन' या शब्दातील 'निर्' हा उपसर्ग अभाव दर्शवतो, म्हणजेच ज्याच्याकडे धन नाही असा. श्रीमंत आणि धनिक हे सधन या शब्दाचे समानार्थी शब्द आहेत. व्याकरणात संपत्ती नसलेल्या व्यक्तीसाठी सधनचा विरुद्धार्थी शब्द म्हणून निर्धन हाच अचूक पर्याय आहे.

18/30

प्रश्न १०८. वस्त्र या शब्दाचा समानार्थी शब्द निवडाः

(अ) अंबर

(ब) पट

(क) वसन

(ड) तिन्ही बरोबर

Explanation: अचूक उत्तर: (ड) तिन्ही बरोबर स्पष्टीकरण: मराठी शब्दसंग्रहात कापड किंवा वस्त्र यासाठी अनेक शब्द रूढ आहेत. 'अंबर' म्हणजे सुद्धा वस्त्र (उदा. पीतांबर), 'पट' म्हणजे सुद्धा वस्त्र आणि 'वसन' हा संस्कृतप्रचुर शब्द वस्त्रासाठीच वापरला जातो. हे तिन्ही शब्द समानार्थी असल्यामुळे 'तिन्ही बरोबर' हा चौथा पर्याय योग्य ठरतो. वस्त्राचे हे विविध पर्याय साहित्यात वेगवेगळ्या ठिकाणी वापरले जातात.

19/30

प्रश्न १०९. वल्लरी या शब्दाचा समानार्थी शब्द निवडाः

(अ) वृक्ष

(ब) लता

(क) झुडुप

(ड) यांपैकी नाही

Explanation: अचूक उत्तर: (ब) लता स्पष्टीकरण: 'वल्लरी' किंवा 'वल्लरीका' हा शब्द वेलीसाठी वापरला जातो. 'लता' हा शब्द सुद्धा वेलीचाच समानार्थी शब्द आहे. वृक्ष म्हणजे मोठे झाड आणि झुडुप म्हणजे लहान आकाराची दाट वनस्पती, त्यामुळे हे पर्याय चुकीचे आहेत. वेलीच्या सौंदर्याचे वर्णन करताना वल्लरी किंवा लता या शब्दांचा उपयोग केला जातो. म्हणून लता हा अचूक समानार्थी शब्द आहे.

20/30

प्रश्न ११०. ए, ऐ च्या पुढे कोणताही स्वर आल्यास त्याचा 'आय' होतो - हा नियम कोणत्या शब्दाला लागू होतो ?

(अ) वादन

(ब) नाविक

(क) नियम

(ड) यांपैकी नाही

Explanation: अचूक उत्तर: (ड) यांपैकी नाही स्पष्टीकरण: दिलेल्या नियमानुसार 'ऐ + स्वर = आय' असा बदल होतो (उदा. गै + अक = गायक). पर्यायातील 'वादन' किंवा 'नियम' मध्ये ही संधी नाही. 'नाविक' हा शब्द 'नौ + इक' या नियमाने (औ + इ = आवि) तयार होतो. त्यामुळे वरीलपैकी कोणत्याही शब्दाला 'आय' चा नियम लागू होत नाही. हा नियम प्रामुख्याने गायक किंवा नायक अशा शब्दांसाठी लागू होतो.

21/30

प्रश्न १११. 'त' व्यंजनापुढे 'च्' किंवा 'छ्' आल्यास 'त्' बद्दल 'च' होतो. या नियमाचे उदाहरण निवडा.

(अ) सच्चरित्र

(ब) सच्छील

(क) तल्लीन

(ड) निष्फळ

Explanation: अचूक उत्तर: (अ) सच्चरित्र स्पष्टीकरण: व्यंजन संधीच्या नियमानुसार, 'सत् + चरित्र' या शब्दाची संधी होताना 'त्' पुढे 'च्' आला आहे. नियमानुसार 'त्' चा बदल 'च' मध्ये होऊन 'सच्चरित्र' हा जोडशब्द तयार होतो. सच्छील मध्ये 'त्' चा 'च' आणि पुढील 'श' चा 'छ' होतो. तल्लीन मध्ये 'ल' चे आगमन होते, म्हणून सच्चरित्र हेच योग्य उदाहरण आहे.

22/30

प्रश्न ११२. 'सारे पोपट उडाले' या वाक्यातील प्रयोग ओळखा.

(अ) सकर्मक कर्तरी

(ब) अकर्मक कर्तरी

(क) कर्मणी

(ड) भावे

Explanation: अचूक उत्तर: (ब) अकर्मक कर्तरी स्पष्टीकरण: या वाक्यात 'पोपट' हा कर्ता आहे आणि 'उडाले' हे क्रियापद आहे. या वाक्यात क्रिया सोसणारे कोणतेही कर्म नाही, म्हणजेच उडण्याची क्रिया कर्त्यावरच संपते. जेव्हा क्रियापद कर्त्याच्या लिंग-वचनानुसार बदलते आणि कर्माचा अभाव असतो, तेव्हा तो अकर्मक कर्तरी प्रयोग असतो. सकर्मक प्रयोगासाठी वाक्यात कर्माची आवश्यकता असते. म्हणून येथे अकर्मक कर्तरी हा अचूक पर्याय आहे.

23/30

प्रश्न ११३. 'राजाने राजवाडा बांधला' या वाक्यातील प्रयोग कोणता ?

(अ) कर्तरी

(ब) कर्मणी

(क) भावे

(ड) कर्मणी व भावे

Explanation: अचूक उत्तर: (ब) कर्मणी स्पष्टीकरण: या वाक्यात 'राजवाडा' हे कर्म आहे आणि क्रियापद कर्माच्या लिंग-वचनाप्रमाणे बदलते (उदा. राजाने शाळा बांधली). जेव्हा क्रियापद कर्मावर अवलंबून असते आणि कर्त्याला प्रत्यय असतो, तेव्हा त्याला कर्मणी प्रयोग म्हणतात. येथे राजाने (कर्ता) राजवाडा (कर्म) बांधला (क्रियापद) अशी रचना आहे. कर्तरी किंवा भावे प्रयोगाची लक्षणे येथे दिसत नाहीत.

24/30

प्रश्न ११४. परवा किती कडक ऊन पडले होते. या वाक्याच्या शेवटी येणारे विराम चिन्ह कोणते ?

(अ) प्रश्नचिन्ह

(ब) पूर्णविराम

(क) उद्‌गारचिन्ह

(ड) स्वल्पविराम

Explanation: अचूक उत्तर: (क) उद्‌गारचिन्ह स्पष्टीकरण: हे वाक्य उन्हाची तीव्रता दर्शवण्यासाठी वापरलेले एक उद्गारवाचक वाक्य आहे. 'किती' या शब्दाचा वापर येथे प्रश्न विचारण्यासाठी नसून उन्हाची तीव्रता किंवा त्याबद्दलची तीव्र भावना व्यक्त करण्यासाठी केला आहे. अशा प्रकारे मनातील भाव उत्कटपणे व्यक्त करणाऱ्या वाक्यांच्या शेवटी उद्‌गारचिन्ह वापरले जाते. हे केवळ विधान नसल्यामुळे पूर्णविराम किंवा प्रश्न नसल्याने प्रश्नचिन्ह वापरता येणार नाही.

25/30

प्रश्न ११५. 'सदाचार' या शब्दाच्या संधीच्या फोडीमधून योग्य पर्याय निवडा.

(अ) सद् + आचार

(ब) सदा + आचार

(क) सदा + चार

(ड) सत् + आचार

Explanation: अचूक उत्तर: (ड) सत् + आचार स्पष्टीकरण: 'सदाचार' हा शब्द तृतीय व्यंजन संधीचे उदाहरण आहे. नियमानुसार, पहिल्या पाच वर्गांतील कठोर व्यंजनापुढे स्वर आल्यास, त्या व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील तिसरे व्यंजन येते. येथे 'सत्' मधील 'त्' पुढे 'आ' हा स्वर आल्यामुळे 'त्' चा 'द्' झाला आहे. म्हणूनच 'सत् + आचार' ही या संधीची अचूक फोड आहे.

26/30

प्रश्न ११६. चंद्रमा या अर्थाशी विसंगत असलेला शब्द निवडाः

(अ) सुधाकर

(ब) शशी

(क) चांदणे

(ड) सुधांशु

Explanation: अचूक उत्तर: (क) चांदणे स्पष्टीकरण: 'सुधाकर', 'शशी' आणि 'सुधांशु' हे तिन्ही शब्द चंद्राचे (चंद्रमा) समानार्थी शब्द आहेत. 'चांदणे' हा शब्द चंद्राच्या प्रकाशाला (Moonlight) उद्देशून वापरला जातो, तो स्वतः चंद्र नव्हे. त्यामुळे दिलेल्या पर्यायांमध्ये 'चांदणे' हा शब्द अर्थाच्या दृष्टीने विसंगत किंवा वेगळा ठरतो. व्याकरणदृष्ट्या नामाचे समानार्थी शब्द ओळखताना हा फरक महत्त्वाचा आहे.

27/30

प्रश्न ११७. 'दुःखाने सोडलेला लांब श्वास' या शब्दसमूहाबद्दल योग्य शब्द निवडाः

(अ) दीर्घश्वास

(ब) निश्वास

(क) सुस्कारा

(ड) उच्छ्वास

Explanation: अचूक उत्तर: (क) सुस्कारा स्पष्टीकरण: जेव्हा माणूस दुःखाच्या भरात किंवा हताश झाल्यावर मोठा श्वास बाहेर सोडतो, तेव्हा त्याला 'सुस्कारा' सोडणे असे म्हणतात. दीर्घश्वास हा व्यायामाचा भाग असू शकतो आणि निश्वास केवळ श्वास सोडण्याची क्रिया दर्शवतो. उच्छ्वास हा श्वसन प्रक्रियेतील शास्त्रीय शब्द आहे. शब्दसमूहासाठी एका शब्दाचा विचार करता दुःखाच्या भावनेशी 'सुस्कारा' हाच शब्द अचूक बसतो.

28/30

प्रश्न ११८. 'मनोज, तू (खाशी) जिरवलीस तुझ्या मित्राची!' यातील अधोरेखित शब्दाची जात ओळखा.

(अ) क्रियाविशेषण अव्यय

(ब) शब्दयोगी अव्यय

(क) उभयान्वयी अव्यय

(ड) केवलप्रयोगी अव्यय

Explanation: अचूक उत्तर: (ड) केवलप्रयोगी अव्यय स्पष्टीकरण: या वाक्यात मनोजला उद्देशून एक विशेष भावना (कदाचित व्यंग किंवा प्रशंसा) व्यक्त केली आहे. जेव्हा वाक्यात शब्दाचा वापर केवळ भावना व्यक्त करण्यासाठी केला जातो आणि त्याचा वाक्याच्या क्रियापदाशी सरळ संबंध नसतो, तेव्हा त्याला केवलप्रयोगी अव्यय म्हणतात. येथे 'खाशी' हा शब्द विशिष्ट प्रकारे भावना अधोरेखित करतो. अशा रचनेत संबोधन किंवा भाववाचक उद्गार हे केवलप्रयोगी अव्ययाचे लक्षण असतात.

29/30

प्रश्न ११९. 'सडलेली भाजी उकिरड्याची भर होते' यातील 'सडलेली' या शब्दाची जात ओळखा.

(अ) गुणविशेषण

(ब) संख्याविशेषण

(क) धातुसाधित विशेषण

(ड) विधीविशेषण

Explanation: अचूक उत्तर: (क) धातुसाधित विशेषण स्पष्टीकरण: 'सडणे' हा मूळ धातू आहे, ज्यापासून 'सडलेली' हे रूप तयार झाले आहे. हे रूप 'भाजी' या नामाबद्दल अधिक माहिती सांगते, म्हणजेच ते विशेषणाचे कार्य करत आहे. जेव्हा धातूपासून तयार झालेले शब्द वाक्यात विशेषणाचे कार्य करतात, तेव्हा त्यांना 'धातुसाधित विशेषण' असे म्हटले जाते. हे मूळ गुणापेक्षा क्रियेतून तयार झालेले वैशिष्ट्य असल्याने याला धातुसाधित विशेषण म्हणतात.

30/30

प्रश्न १२०. आईने राजेशला परीक्षेत कमी गुण मिळाल्याची नुसती जाणीव करून दिल्याबरोबर तो लगेच जोमाने अभ्यास करू लागला. म्हणतात ना -

(अ) जसे करावे तसे भरावे

(ब) हिंमत मर्दा तर मदत खुदा

(क) शहाण्याला शब्दांचा मार

(ड) लेकी बोले सुने लागे

Explanation: अचूक उत्तर: (क) शहाण्याला शब्दांचा मार स्पष्टीकरण: या म्हणीचा अर्थ असा होतो की सुज्ञ किंवा शहाण्या माणसाला केवळ शब्दांनी दिलेली समज पुरेशी असते. त्याला सुधारण्यासाठी कोणत्याही शारीरिक शिक्षेची गरज लागत नाही. राजेशला केवळ जाणीव करून दिल्यावर त्याने स्वतःहून बदल घडवला, हे त्याच्या शहाणपणाचे लक्षण आहे. म्हणूनच या प्रसंगासाठी 'शहाण्याला शब्दांचा मार' हीच म्हण सर्वात योग्य ठरते.

Result:

@@@@@

अ.क्र	विवरण	लिंक
१)	App Download	Play store Link
२)	वेबसाईट लिंक	वेबसाईट
३)	सराव प्रश्नपत्रिका	सोडवा
४)	टेस्ट सिरिज	पहा
५)	नवीन शिकुया	पहा
६)	शिक्षक पात्रता परिक्षा	सोडवा